X
تبلیغات
رایتل
علم اعداد
  
 
 
آرشیو
 
شنبه 22 بهمن‌ماه سال 1384
اعجاز آیات

اندیشمندان پارسی‌گوی در تنظیم مواد تاریخ، بعضاً از آیات کلام‌الله نیز بهره جسته‌اند. من‌جمله یکی از نکته‌سنجان هند، در تاریخ فتح پنجاپور از طرف عالمگیر شاه، که به سال 1097 اتفاق افتاد آیه زیر را هنرمندانه مورد بهره‌برداری قرار داد که از شگفت‌انگیزی به اعجاز میماند: اخرجناهم (من‌جنات و عیون و مقام‌کریم). در این آیه ضمیر «هم» از ذیل آیة مبارکه، خارج شود تا آنچه در داخل دو کمان قرار داده‌ایم متضمن مادة تاریخ باشد.

همچنین میرزا عبدالوهاب یزدی متخلص به «مجرم» قصیده‌ای در فتح هرات سروده که مادة تاریخ آن با توجه به اعجاز کلمة «فتح» آیة «نصر من‌الله و فتح قریب» است:

            گفته  خدا  از  پی  تاریخ آن

(نصر من‌الله و فتح قریب)

مؤلف «مواد‌التواریخ» گوید: «نگارنده نیز در تاریخ افتتاح کانال سوئز این آیه را تاریخ یافته‌ام: قوله مزج‌البحرین یلتقیان 1286».

 

کلمات، عبارات و مصراعها:

«سنة نهصد و هشتاد» عبارتی است که حروف آن برمبنای حساب جمل، همان رقم «980» میگردد. این رقم که توسط فیضی دکنی ضمن قطعه‌ای پرداخته آمده متضمن سال درگذشت ملک‌الشعراء غزالی مشهدی از شعرای دربار اکبرشاه است.

میرزا اسماعیل‌خان تفرشی صاحب نخبه‌التواریخ که از اساتید فن تنظیم مواد تواریخ بود ضمن مصراع «هفدهم روز ماه ذیقعده» با مهارت و زبردستی، روز و ماه و سال قتل ناصرالدینشاه را بیان کرده است.

میرزا اسدالله قاضی از شعرای متأخرین سلماس (شاهپور) در تاریخ عروسی پسر خود «یوسف» با دختری «سلطنت» نام مصراع ذیل را بازیافته است:

            «یوسف من به سلطنت پیوست 1275».

«مهدی صاحب‌زمان» بنابر اخراج محتشم کاشانی متضمن تاریخ ولادت حضرت حجت(ع) (258) است. کلمة «دوزخ» (617) نمایانگر تاریخ ظهور چنگیز دوزخ‌آفرین است. عبارت «یکشنبه پنجم شعبان» معادل رقم 905 تاریخ ظهور شاه‌اسمعیل صفوی است. برخی مؤلفان، عبارت فارسی «مذهب ناحق» یا عبارت عربی «مذهبنا حق» را مربوط به تاریخ جلوس آن پادشاه و برخی دیگر من‌جمله صاحب ریحانه‌الادب به نقل از روضات‌الجنات و ریاض‌العلماء ناظر بر سلطنت شاه تهماسب و مجادلات او با محقق کرکی دانسته‌اند ولی عبارت «آخر ماه محرم» برابر رقم 1135 متضمن تاریخ جلوس این پادشاه است. از بهترین مواد تاریخ که در عبارتی کوتاه نشیمن گرفته و توسط روشنگران متأخر ساخته شده «عدل مظفر» برابر 1324 قمری است که تاریخ اعطای مشروطیت را توسط مظفرالدینشاه نشان می‌دهد.

 

تک‌بیتی و دوبیتی

دوبیتی زیر در تاریخ بنای مدرسة سلطان حسین‌میرزا بایقرا در شهر هرات به سال 898 هجری قمری توسط سیدعبدالقا در هروی پرداخته شده و از نوادر است:

            این عمارت که خیره گشت ازو

چشم صورتگران چین و ختا

            اسم   بانی   و   سال  تاریخش

( شاه  سلطان حسین  بایقرا )

صاحب رستم‌التواریخ ضمن شرح آغاز پادشاهی نادرشاه  افشار آورده است: «. . . ناگاه شخصی از حضار مجلس که نکته‌دان و صاحب طبع موزون بود آهی از دل برکشید و گفت: ای صاحبان دانش و بینش: ببرید از مال و از جان طمع- به تاریخ «لاخیر فی‌ماوقع» عالیجاه طهماسب قلیخان مکالمات ایشان را شنیده از پس دیوار و ایشان را احضار فرمود… و آن شخص بیهوده‌گو را فرمود طناب به حلقش افکندند و او را خفه نمودند و از آن شخص موزون سئوال فرمود که ای خانه‌خراب بی‌انصاف، تو چه گفتی یکبار دیگر بگو. عرض نمود:

بریدند شاهان ز شاهی طمع- به تاریخ الخیر فی ماوقع. آن شاعر را هم به خلعت و انعام مفتخر فرمود». (الخیر فی‌ماوقع و لاخیر‌فی‌ماوقع هر دو متضمن تاریخ تاجگذاری نادر و برابر 1148 است).

غزل : از میان غزلهای فراوان که توسط سرایندگان ایرانی در بهره‌گیری از حساب جمل ساخته شده است غزل زیر را از عزتی شاعر عهد تیموری برگزیده‌ایم که در تاریخ ولادت سلطان محمد ابراهیم میرزا برادرزادة بایسنقربن شاهرخ پرداخته و تمام مصراعهای آن جداجدا برابر رقم 843 است:

            سحر نسیم صبا بوی گل بما آورد

نوا چو سروقدان سوی بینوا آورد

            هزارجان گرامی فداکنم چوصباح

ز شا  بجملة  آفاق  مژده‌ها  آورد

            نهال  ملک همم  شاهزاده ابراهیم

که سوی او بدوَل مجد التجا آورد

            مدام   دولت    اقبال   ملازم   او

به‌درگهش‌که ازو جاهها به‌ما آورد

            بیان مولد او این گدا به هرمصرع

بیا ببین که چه زیبا و منتها  آورد

رباعی : رباعی به سبب کشش و گیرایی خاص خود، در پرداخت مواد تاریخ، مورد استفادة بسیاری سرایندگان قرار گرفته است. صرفنظر از یک رباعی که ذیل عنوان جمع و خرج یادآور شدیم به نقل رباعی دیگری از حکیم سرمد کاشانی مبادرت می‌ورزیم. رباعی زیر در تاریخ تألیف «جام جهان‌نمای عباسی» که به امر شاه‌عباس اول توسط قاضی بن کاشف الدین محمد در منافع و مضرات شراب تألیف یافته بود به نام آن پادشاه ساخته شده است:

            این جام که فرمودة عباس شه است

هر قطره ازو به عالمی فیض دهست

            جستم زخرد چوسال‌تاریخش‌گفت

( ازجام جهان‌نمای جمشید بهشت )

مصراع اخیر متضمن رقم 1036 می‌باشد.

چهار مصراع این رباعی نیز از «غروری» متضمن 1028 و جداجدا نشانگر تاریخ جلوس شاه صفی است:

            دادند  سریر  پادشاهی  به  صفی

دوران  زمان  لایتناهی  به صفی

            گویند زصدق اهل‌عالم همه‌شکر

کافزود بهای تاج شاهی به صفی

قطعه : میرحیدر از شعرای کاشان بود و رفیعی تخلص میکرد و چون در فن معما دست داشت به «معمائی» شهرت یافته بود. وی تاریخ جلوس و تاریخ وفات شاه اسماعیل ثانی را در مقطع قطعه زیر منعکس ساخته که از نوادر است:

            شهنشاه  جم  قدر  گیتی  پناه

که‌میخوردگردون به‌ذاتش‌قسم

            پی    تاجداری   روی   زمین

برافراشت  در  دهر سالی علم

            پس  آنگه به شاهی  زیرزمین

به سال  دگر در عدم  زد  قدم

            دوتاریخ زیبنده میخواست‌فکر

که  بر  لوح  عالم  نگارد  قلم

            یکی بهر جاهش در اقلیم دهر

یکی بهر عزمش به ملک عدم

            «شهنشاه‌روی‌زمین»‌گشت‌ثبت

«شهنشاه زیرزمین»  شد  رقم

عبارت اول معادل 984 و عبارت دوم برابر 985 است.

قطعة زیر نیز که از احساس پاک پدری سرشار است توسط میرزا رفیع واعظ قزوینی در تاریخ فوت فرزندش به سال 1072 ساخته شده است:

            رفت  نور دیده‌ام  عبدالحسین

تابم ازدل برد وخواب ازدیده‌ام

            چون تواند دید خالی جای‌او؟

دیدة  در خون  خود  غلتیده‌ام

            موی  آتش  دیده ر ا مانَد  تنم

بسکه‌از دردش‌به خودپیچیده‌ام

            گفت‌یاری‌چیست‌ای‌محزون‌ترا

کاین‌چنین آشفته‌ات‌کم‌دیده‌ام

            در جوابش گفتم و تاریخ شد:

( رفت نور دیده‌ام از دیده‌ام )

مثنوی : از میان مثنویهایی که به بهره‌برداری از حساب جمل در تشکیل مادة تاریخ مورد استفاده شعرا قرار گرفته یک مثنوی از قرن دوازدهم و یک مثنوی کوتاه از متأخرین برگزیده‌ایم. نخستین اثر «خادم» از شاعران عصر میرعماد خطاط است که در تاریخ اتمام یکی از زیباترین «مرقع» های آن استاد ساخته و هر مصراعش شامل رقم 1147 است:

            این   نکو   طلعت   مرقع   نام

که شد از جلوه  شهره در  ایام

            نیست  نازش  ز  دلبری   بیجا

نازنینی است چون، نشاط افزا

            گاه  از حسن خط جلادهِ چشم

گه به حرفی عیان مشابه چشم

            گه قرین چار سطری از هر سو

طور او  چون  بتان  چار  ابرو

            گه  نماید به  چشم  تجربه بین

پی هم  قطعها  چو خلد برین

            قلم  از  وصفِ خط کند  زبنان

صفحه  را  از  بنفشه گلریزان

            بست از جان و دل بهر سویش

برقعی    باز    جلد   برویش

            برقعش    نیز    آنکه   بگشاده

جان به  تصویر ساده‌اش  داده

            وصف‌کلکش‌چونیست‌حدزبان

کلک،افسرده شد به‌کسر لسان

            یافت  اتمام  چون  بیمن  احد

کلک  خادم  بعزم  سحر  آمد

            از پی ضبط سال  و اصل زمان

دان زهرمصرع ازحساب نشان

            باد چون خط  بماه  چهرة  یار

صاحبش   را   بکامرانی   کار

سه بیت زیر که با استفاده از کلام فردوسی هنرمندانه ساخته شده بر بالای تالار ورودی کتابخانه ملی تهران نقش گرفته است:

            رضا شاه   شاهنشه   پهلوی

که  از فّر  او  یافت  ایران نوی

            زدانش پی افکند کاخی بلند

که از باد  و  باران  نیابد  گزند

            ز فردوسی  آموز  تاریخ آن

«میاسای از آموختن یک زمان»


برای عضویت در خبرنامه این وبلاگ نام کاربری خود در سیستم بلاگ اسکای را وارد کنید
نام کاربری
 
تعداد بازدیدکنندگان : 101325


Powered by BlogSky.com

عناوین آخرین یادداشت ها